Henk Vreekamp=20

=91Wij zijn uit de heidenen=92

God openbaart zich in zijn = volk en in=20 Christus, maar Hij laat zich niet vangen. Toch is dat wat mensen vaak = proberen,=20 stelt Henk Vreekamp in zijn nieuwste boek. Die heidense reflex blijft = christenen=20 plagen.

Door Tjerk de=20 Reus

3D"=91Wij

Op een lichtbewolkte lentedag valt Henk Vreekamp (1943) in = slaap=20 onder een jeneverbes, op het Kootwijkerzand. In zijn slaap krijgt hij = een=20 visioen, een beeld, een droom =96 wat is het precies? In elk geval = beseft hij=20 meteen dat hij zich bevindt in het oerlandschap van de Veluwe: in = Midgaard. Hij=20 kijkt rond, neemt het woeste landschap in zich op en proeft hoezeer de = atmosfeer=20 is doordrenkt van goden en sacrale krachten. =91Aan de horizon is de = oude Thor=20 verschenen. Grimmig en grommend komt hij dichterbij, de dondergod. = Onweer=20 ophanden. Langs zwarte luchten daalt hij zigzaggend neer. Bliksem alom = in het=20 zwerk.=92 Dan wordt Vreekamp weer wakker. Hij noteert: =91Slaperig kijk = ik uit over=20 de vlakte van het Kootwijkerzand. De droom heeft een lang sluimerende=20 nieuwsgierigheid klaarwakker geroepen. Alles wil ik nu weten over de=20 geschiedenis van het verdwenen dorp.=92 Deze aantekeningen neemt hij op = in zijn=20 nieuwe boek, De tovenaar en de dominee.

Als lezer krab je je wel even achter de oren. Waar gaat dit over? = Lees ik=20 hier nu een roman, of een verslag van een hoogstpersoonlijk visioen? De=20 emerituspredikant vertelt: ,,Dit boek is inderdaad heel persoonlijk = gekleurd.=20 Het is een vervolg op mijn boek Zwijgen bij volle maan uit = 2003.=20 Inhoudelijk zijn beide boeken sterk verwant. In Zwijgen bij volle = maan=20 kwam het Germaanse heidendom aan de orde, in confrontatie met het=20 Evangelie. Op dat spoor ben ik verder gegaan. Ik breng nu het dorp = waarin ik=20 opgroeide in beeld en ook mijn voorouders. Je kunt wel nagaan dat dit = een=20 spannende onderneming was. Het bleek voortdurend ook te cirkelen rond de = vraag=20 wie ik zelf ben, gezien deze komaf.=92=92

Duistere=20 dorpsrand

Het persoonlijke karakter van deze onderneming komt in het boek op = allerlei=20 manieren aan bod. In cursieve teksten schrijft Vreekamp in de ik-vorm.=20 Bijvoorbeeld over de wereld van zijn jeugd, toen er nog geen = elektriciteit was=20 en geen telefoon. Wel veel duisternis, zeker aan de rand van het dorp, = waar zijn=20 ouderlijk huis stond: =91Een wereld van magie en gezichten, van angsten = en=20 rillingen. Een mythische wereld. Nog ken ik die wereld, ze spookt nog = altijd na.=20 De geheimzinnige stormwind in de herfst. De onbestemde geluiden van de = nacht.=92=20 Persoonlijk is ook de schrijftrant van Vreekamp. Hoewel hij zich danig = verdiept=20 heeft in talloze studies die iets met zijn onderwerp te maken hebben, = zal hij=20 nooit een systematicus in de klassieke zin van het woord worden. = Verhalen rijgen=20 zich aaneen in Vreekamps betoog. Hij legt graag dwarsverbanden, soms = liever=20 suggererend dan hardop en expliciet. De lezer moet per slot van rekening = ook=20 iets hebben om over na te denken.

Toch wekt het boek niet de indruk dat het slechts interessant is = voor=20 ingewijden en familieleden van Vreekamp. Het is door en door een = theologisch=20 betoog. Dat geldt ook als Vreekamp de religiositeit van zijn familie in = kaart=20 brengt. Hij vertelt over zijn overgrootvader, over wie tal van = wonderlijke=20 verhalen de ronde deden. Hij zou een tovenaar zijn geweest, een man met = magische=20 krachten. Vreekamp: ,,Het is nog maar heel even geleden dat magie en = tovenarij=20 een normaal onderdeel vormden van de vertelcultuur op de Veluwe. Het = hoort bij=20 het heidendom, bij de oorspronkelijke religiositeit van onze = voorouders.=92=92

Van huis uit Germaans

Vreekamp is ervan overtuigd dat het essentieel is om besef te = hebben van=20 deze oorspronkelijke religiositeit, die hij aanduidt als = =91heidendom=92. Zijn vraag=20 luidt: hoe kwam het Evangelie ooit terecht in de cultuur en levenssfeer = van onze=20 voorouders? ,,Het Evangelie is geen steriele grootheid. Het kruipt in de = huid=20 van mensen die alle kenmerken dragen van de plaatselijke cultuur. = Afrikanen=20 ontvangen en =91verwerken=92 het Evangelie anders dan mensen uit = Noord-Europa. Wij=20 zijn van huis uit Germanen. Dat stempelt ook onze omgang met het=20 Evangelie.=92=92

,,Als het Evangelie komt, levert dat een botsing op. Als je je niet = bewust=20 bent van zo=92n confrontatie, is het de vraag of het Evangelie = =91aangekomen=92 is.=20 Dat blijkt bijvoorbeeld als we Kerst vieren. Iedereen viert het mee en = iedereen=20 vindt het gezellig. Veel mensen gaan dan zelfs voor een keertje naar de = kerk.=20 Maar dringt het eigen verhaal van de kerk wel door? Als niemand Kerst = als een=20 inbreuk ervaart, is het de vraag of we werkelijk het feest van = Christus=92=20 geboorte vieren.=92=92

Onder de dekmantel van kerk en christelijkheid kan het oeroude = heidendom=20 nog altijd een grote rol spelen, meent Vreekamp. In dat geval voegt het=20 Evangelie zich ogenschijnlijk moeiteloos in ons bestaan. Maar juist dan = loop je=20 risico=92s, zegt hij. Welke? ,,Denk aan recht en gerechtigheid, de = centrale=20 bijbelse noties. Het hart van het Evangelie ligt in de verwachting van = Gods=20 heil. Het heidendom kent die verwachting niet. Het heidendom spoort je = aan om te=20 leven in het hier en nu. Het leven z=E9lf is heilig, is doorademd van = een sacrale=20 sfeer: je eigen land, de natuur, zon en maan, je voorouders. Dat alles = mag je=20 vereren en dan is het goed. Het Evangelie haalt een streep door die=20 zelfgenoegzaamheid.=92=92

Haat tegen de Joden

Vreekamp was van 1984 tot 2002 secretaris van de Raad voor de = verhouding=20 van Kerk en Isra=EBl, een soort denktank in de toenmalige Nederlandse = Hervormde=20 Kerk. Het Joodse volk heeft een centrale plek in zijn theologisch besef. = De lijn=20 naar Isra=EBl is dan ook snel getrokken. Want de fundamentele verstoring = van de=20 heiden komt uitgerekend van dit volk. Na het verschijnen van zijn vorige = boek=20 Zwijgen bij volle maan zei Vreekamp hierover in = cv=95koers: ,,De=20 heiden is iemand die niet gestoord wil worden door de God van Isra=EBl. = De dichter=20 Guillaume van der Graft heeft het heidendom eens getypeerd als het = =91leven dat=20 rust in zichzelf=92. Dat is de kern. Het Evangelie roept ons = daar=FA=EDt, om te=20 luisteren naar de stem van de vreemde God, die ons roept naar zijn = toekomst. Dat=20 is de weg van de geschiedenis, waarin het gaat om zorg voor de zwakke, = om rechte=20 verhoudingen, om het eren van de ware God. In het heidendom dreigt een = inhumane=20 trek: recht en gerechtigheid hebben uiteindelijk geen prioriteit, maar = zijn=20 ondergeschikt aan handhaving van jezelf, aan het recht van de sterkste. = Dit=20 begint dus op persoonlijk vlak, in jouw bloedeigen bestaan. Maar je ziet = het ook=20 in het groot terug, in de huiveringwekkende geschiedenis van = nazi-Duitsland. De=20 waarden van bloed en bodem werden vereerd en golden als richtinggevend.=20 Gerechtigheid jegens de naaste en zorg voor de wezen en weduwen =96 het = respect en=20 de liefde voor de ander =96 waren daaraan ondergeschikt. Niet vreemd dat = juist in=20 deze context de haat zich richtte tegen het Joodse volk. De God die dit = volk=20 vereert, is de grote verstoring van onze gemoedsrust.=92=92

Heilige plaatsen

De ondertitel van Vreekamps nieuwe boek luidt: Over de = verschijning van=20 God. Allereerst brengt hij in elf hoofdstukken in kaart hoe God = verschenen=20 is op de Veluwe, in het dorp Hoevelaken =96 waar Vreekamp opgroeide =96 = en in de=20 lijn van zijn eigen voorouders. Vervolgens schrijft Vreekamp elf = hoofdstukken=20 onder het kopje: =91Verschijning voor God=92. Daarin gaat het om de = beweging naar=20 God toe. Door het hele boek heen speelt de drieslag mythe, mystiek en = mysterie.=20 Die drie staan in een onderlinge spanning. Volgens Vreekamp is de kerk = de=20 hoedster van het mysterie: God is de Verborgene, die zich openbaart in = Isra=EBl en=20 in Jezus. Uitgerekend dit mysterie loopt voortdurend gevaar bekneld te = raken=20 tussen mythische verhalen aan de ene kant en mystieke ervaringen aan de = andere=20 kant =96 meldt de achterflap. Dit klinkt intrigerend, maar verdient wel = enige=20 uitleg. Waarin verschillen mysterie, mythe en mystiek?

,,Voordat de God van Isra=EBl verschijnt, leven mensen in de mythe. = Er zijn=20 godenverhalen, de wereld is bevolkt door goede en kwade geesten, er zijn = heilige=20 plekken en voorschriften om je aan te houden. Belangrijk hierbij is het = besef=20 van eenheid: alles hangt met alles samen. Goden en mensen zijn verwant. = Het=20 leven zelf is goddelijk, evenals de natuur.=92=92

Dan komt het Evangelie een dergelijke mythische cultuur binnen. Wat = gebeurt=20 er dan? Vooral dit: de eenheid valt uit elkaar, aldus Vreekamp: ,,Naar = bijbels=20 besef is er een groot verschil tussen God en mens. Hij roept ons op = recht te=20 doen, alleen Hem te vereren als schepper. De mens is niet goddelijk, = beschikt=20 ook niet over een goddelijke vonk, maar is schepsel. De natuur herbergt = geen=20 =91enge=92 geheimen, is ook niet sacraal. Bovendien dient het besef van = de=20 geschiedenis zich aan. Het =91hier en nu=92 is niet voldoende. = Zelfgenoegzaamheid is=20 zonde. We zijn op weg naar het Rijk van God.=92=92

Dit alles betekent niet minder dan een cultuurshock, weet Vreekamp. = Want=20 het past maar slecht bij mensen om te moeten leven met geloof alleen, = uit=20 verwachting, met een God achter wie we maar niet de vinger krijgen. = Daarom neemt=20 de mythe wraak, luidt Vreekamps analyse. ,,We hebben behoefte aan = aanraking met=20 het goddelijke. Als het oude heidendom ons vreemd is geworden, dankzij = de=20 christelijke beschaving, zoekt die behoefte nieuwe wegen. De mystiek = biedt een=20 oplossing. Op hoogstpersoonlijk niveau zoekt de mens in de mystiek naar=20 eenwording met het goddelijke. Dat manifesteert zich in allerlei vormen = van=20 individuele religiositeit, zoals we vandaag zien. In zekere zin vormt = dit een=20 voortzetting van het oude heidendom.=92=92

Bevindelijk geloof

Vreekamp kent de geneigdheid tot de mystiek uit zijn eigen = familieverleden,=20 maar ook uit zijn eigen leven. ,,Mijn grootvader was een bevindelijk = gelovige.=20 Op bepaalde momenten leefde hij in het besef dat de zichtbare wereld = slechts=20 =91schijn=92 was. De buitenwereld bestond wel, maar het ging hem om het = contact=20 tussen God en zijn eigen ziel. In het Nederlandse protestantisme is dit = een=20 sterke stroming. Dat Jezus ooit in Betlehem geboren werd, is van = secundair=20 belang. Het gaat erom dat Hij in jouw hart geboren wordt! Volgens de = theoloog=20 Van Ruler, mijn leermeester, is dit een geweldige ontsporing in het = christendom.=20 De ketterijen van de vrijzinnigheid zijn hierbij slechts kinderspel, zei = hij.=92=92

In discussies op het kerkelijke erf is het ervaren van een = =91intieme=20 nabijheid=92 met God een regelmatig opduikend thema. De ervaring van God = door de=20 vernieuwende aanwezigheid van de Heilige Geest speelde de afgelopen tien = jaar=20 een grote rol. Valt dit allemaal onder de mystiek, die door Vreekamp met = argwaan=20 wordt bekeken? ,,Ik oordeel niet over het individuele beleefde =91goede = gevoel=92=20 dat mensen ervaren in een kerkdienst, een gebedsmoment of tijdens een=20 geloofsconferentie. Maar daarna? Ga je met die verrijkende innerlijke = ervaring=20 weer de buitenwereld in? Heb je oog voor je naaste, voor de wereld om je = heen?=20 Ik vind de psalmen wat dit betreft heel belangrijk. Zitten die nog in = het=20 pakket? Dat is de lakmoesproef. In de psalmen is de notie =91nabij God = te zijn=92=20 verbonden met de wereld, met de geschiedenis, met leed en vreugde. Ik = heb=20 begrepen dat in tal van evangelische gemeenten de psalmen niet meer = gezongen=20 worden. Waarom niet? Passen ze niet in het geloofsklimaat? Als dat het = geval is,=20 mag je je de vraag stellen of je met je hang naar innerlijke ervaring = niet over=20 een grens bent gegaan.=92=92

Mystiek en mythe ontkennen heeft geen enkele zin, benadrukt = Vreekamp. ,,Je=20 moet de leeuw in de bek kijken. In Psalm 82 worden de goden van het = heidendom=20 erkend. Ze bestaan! God gaat met hen in gesprek, uiterst kritisch: wat = doen zij=20 met kwetsbare mensen, met de wezen en de weduwen? Staan zij in voor = recht en=20 gerechtigheid? Dat is een kritische notie, ook richting onszelf. Wij = zijn=20 christenen uit de heidenen en kennen die bijbelse noties van huis uit = =96 van=20 =91nature=92 =96 niet. Ze komen van buiten op ons af: in het Evangelie, = dat=20 onopgeefbaar verbonden is met de Schriften van Isra=EBl.=92=92

Geef je er rekenschap van dat het heidendom in jou huist, luidt = Vreekamps=20 slotsom. ,,Mythe en mystiek liggen ons na aan het hart, in welke vorm = dan ook.=20 Dit inzicht daagt wanneer het eigene van de bijbelse openbaring tot je = door=20 begint te dringen.=92=92

Henk Vreekamp: De tovenaar en de dominee =96 Over de = verschijning van=20 God, Boekencentrum, 320 pag., =80 19,90.

Dit artikel is verschenen in CV=B7Koers september 2010 =

Naar = boven | Reageer = op dit=20 artikel | Mail=20 naar vriend(in) | Print= =20 dit artikel

Adverteren = =95 Nieuwsbri= ef =95=20 Abonnee = worden =95 Contact=A9=20 cv=B7koers 2010